الباب الخامس فى المحسّنات اللفظيّة 1 - الجناس الجناس هو تشابه لفظين فى النّطق و اختلافهما فى المعنى و هو ينقسم إلى نوعين لفظىّ و معنوىّ . باب پنجم دربارهء محسّنات لفظيّه است . ( آرايه‌هاى ادبى ) 1 - جناس جناس ، همانندى دو لفظ در گفتار و ناهمانندى آنها در معناست . و به دو گونهء لفظى و معنوى است . « 1 »

--> ( 1 ) - به آن تجنيس ، تجانس و مجانسه هم گفته مىشود . و اين جناس نيكو شمرده نمىشود مگر زمانى كه معنا به كمك لفظ بيايد و آنچه ساخته شده با طبع برابرى كند ، همراه مراعات النظير باشد و قرينه‌ها جاىگير گردد . پس شايسته است كه معانى بر طبيعت خويش رها گردد تا الفاظى را كه زينت‌بخش است بپوشد كه تكلف و خود را به زحمت انداختن در جناس شكل نگيرد ، هماهنگى مراعات گردد و كلمهء متجانس با همتاى خود بياميزد . كسى گفته است : طبع المجنس فيه نوع قيادة * أو ما ترى تأليفه للأحرف سرشت پديدآورندهء جناس ، نوعى رهبرى دارد ؛ آيا نمىبينى چگونه حروف را به هم مىپيوندد . با ملاحظهء آنچه آورديم ، جناس ميل شنونده را فرا مىخواند و او را به گوش فرا دادن مىطلبد . براى اين‌كه نفس ، چيزى را كه مكرر و معنايش متفاوت است نيكو مىشمرد و دچار شگفتى مىگردد . و بيان سخن چنين است كه جناس دو نوع است : تام و غيرتام . جناس تام آن است كه دو لفظ متجانس در چهار چيز مانند هم باشند : 1 - نوع حروف 2 - شكل حروف كه پديدهء حركت‌ها و سكون‌هاست . 3 - عدد و شمارهء حروف 4 - ترتيب حروف . -